Meer dan 300.000 Nederlanders hebben boezemfibrilleren, de meest voorkomende hartritmestoornis, en dat aantal groeit met de vergrijzing. Lukt het niet om het ritme met medicijnen te herstellen, dan volgt in het ziekenhuis een stroomstoot onder narcose. Onderzoekers willen dat het hart die taak zelf overneemt, met een lichtflits in plaats van een schok. De techniek die dat mogelijk moet maken, optogenetica, kreeg begin oktober de Nobelprijs voor Geneeskunde. In deze aflevering van BNR Beter bespreekt Stijn Goossens hoe gentherapie het hart een eigen defibrillator en pacemaker moet geven, en wat er nog moet gebeuren voordat patiënten daar iets aan hebben. Te gast zijn Daniël Pijnappels, hoogleraar cellulaire elektrofysiologie aan het LUMC en hoofd van het Laboratory of Experimental Cardiology, en Geert Boink, cardioloog bij Amsterdam UMC en medeoprichter van de spin-off PacingCure. Pijnappels legt uit hoe zijn team met gentherapie lichtgevoelige eiwitten uit algen in hartcellen aanbrengt. Een dunne reeks ledlampjes op het hart geeft bij een ritmestoornis een lichtflits, waarna het hart zelf de stroom opwekt die het ritme herstelt. In proefdieren werkt dat al: de dieren lopen rond en slapen door terwijl hun ritme wordt hersteld. De eerste resultaten in ratten verschenen in 2019. Samen met de TU Delft werkt het team aan een smartwatch die de ritmestoornis herkent en via een ontvanger onder de huid het lampje aanzet. Het einddoel is een eiwit dat zelf op de ritmestoornis reageert, zonder licht of elektronica. Boink werkt aan een biologische pacemaker. Eén injectie in een gebied van minder dan een kubieke centimeter moet het kastje onder de huid en de draden naar het hart overbodig maken. Die hardware gaat stuk en kan levensbedreigende infecties geven, wat vooral zwaar weegt voor kinderen die er een leven lang mee moeten. Zijn groep liet deze zomer zien dat een route waar andere onderzoekers jarenlang op inzetten, het gen TBX18, geen echte pacemakerfunctie oplevert. Een menselijk pacemaker-ionkanaal doet dat volgens hem wel. Verder gaat het over de risico’s van een blijvende genetische ingreep bij een veelvoorkomende aandoening, een mogelijke afweerreactie op eiwitten uit algen en de vraag hoe je een biologische defibrillator aan het einde van het leven weer uitzet. Ook komt aan bod waarom de ontwikkeling via een spin-off met durfkapitaal loopt, hoe de prijs van gentherapie tot stand komt en wat de Nobelprijs betekent voor het onderzoeksveld. Over deze podcast BNR Beter is het wekelijkse programma van BNR Nieuwsradio over een toekomstbestendige zorgsector. Elke week bespreekt presentator Nina van den Dungen met zorgprofessionals, ondernemers en beleidsmakers hoe de Nederlandse zorg met technologie, innovatie, regelgeving en wetenschap beter kan worden. BNR Beter is elke maandag om 15:30 op de radio te beluisteren bij BNR Nieuwsradio, en vanaf dat moment ook als podcast via deze feed. Over de makers Nina van den Dungen (1987) is freelance journalist en als radio- en podcastpresentator al ruim 15 jaar verbonden aan BNR. Zo is ze regelmatig te horen als presentator van de nieuwsprogramma’s in de ochtend- en avondspits en daarnaast presenteert ze wekelijks de beleggingspodcast Doorgelicht en BNR Beter over de zorgsector. Stijn Goossens (1996) is de redacteur van BNR Beter en plaatsvervangend presentator. Bij BNR houdt Stijn zich bezig met onderwerpen over tech, wetenschap en innovatie. Hij presenteert ook de podcast Op de zaak en test elke vrijdag een nieuw techproduct in de Ochtendspits op BNR. Hiervoor was Stijn werkzaam voor NTR Wetenschap en techplatform Bright.
Audio and video play straight from the show's own hosting. PodSubs stores and serves no media.
Transcript
From the show. Tap a time to play from there.
Speaker 1Betere zorg voor meer mensen. Fijn dat je luistert naar BNR Beter. Een lichtflits in het hart die een ritmestoornis stopt zonder tijdelijke stroomstoot. In Leiden wordt het ontwikkeld met behulp van een innovatieve techniek die begin oktober nog de Nobelprijs voor Geneeskunde won. Hoe dat dan allemaal moet werken bespreek ik vandaag met Daniel Pijnappels. Hij is hoogleraar Cellulaire Elektrofysiologie in het Leidse Universitair Medisch Centrum. Welkom Daniel.
Speaker 2Ja, dankjewel.
Speaker 1En in Amsterdam werken onderzoekers dan weer aan een biologische pacemaker. Zonder kastje en zonder batterij. Om daar meer over te vertellen is hier bij ons Geert Boink, cardioloog bij Amsterdam UMC en medeoprichter van Pacing Cure. Goed dat je er bent, Geert. Ja, dankjewel. Ja, Daniel, ik begin bij jullie. In het LUMC werken jullie aan een hart dat zichzelf kan defibrilleren. Zo'n soort reset van het hart, toch? Kun je eens uitleggen hoe dat werkt
Speaker 2defibrilleren? Ja, dus defibuleer aan zich, dat is een bepaald proces waarmee je met energie het ritme van het hart probeert te herstellen. Kijk, het hart is een holle spier dat samentrekt om het bloed rond te pompen. En als dat ritme verstoord is, heb je dus geen goede rondpomping van dat bloed. het bloed meer, dat is heel erg kwalijk. Dus er is eigenlijk alles aangelegen... om dat ritme zo snel mogelijk weer te herstellen. Defibrillatie is dan een hele effectieve... maar het is wel een pijnlijke manier om dat te realiseren. Ja, want wat gebeurt er dan normaal om dat te doen? Gewoonlijk heb je echt een zware stroomstoot nodig. Dat heeft
Speaker 2ermee te maken dat je heel veel energie... door het hart moet laten gaan om dat ritme te herstellen. En dat kan bijvoorbeeld door een kastje te laten implanteren... en dat je met een elektrode echt een zware stroomstoot laat plaatsvinden... op met van die paddles op je borst. Daar is het waarschijnlijk wel bekend mee. Dan even de tafel vrij en dan word je echt gecardioverteerd. Dan word je dus lokaal even onder stroom gezet. Ja, en dit moet het hart zelf gaan kunnen? Ja, juist, want onze aanname is, of althans ons doel... kijk, het hart is wel elektrisch actief. Dus iedere keer als het hart samentrekt, komt dat omdat
Speaker 2er elektrisch stroom... Erotiseert het hart ook zelf. Dat kunnen we al in kaart brengen. Bijvoorbeeld zo'n hartfilmpje. Daar is denk ik iedereen wel bekend mee. Dan zie je die piekjes en die golfjes. Dat is letterlijk de elektriciteit. Die door het hart zelf wordt gegenereerd. En dat kun je dus nu gebruiken. Om bij een patiënt vast te stellen. U leidt aan een bepaald type ritmestoornis. En wij willen dat vermogen. ook gebruiken om dat ritme te herstellen wanneer dat nodig is. Dus niet een stroomstoot van buiten, maar die elektriciteit van binnen gebruiken.
Speaker 1Dit is dan interessant voor mensen die een ritmestoornis hebben... zoals boezemfibrilleren. Geert, jij bent cardioloog ook bij het Amsterdam UMC. Wat is het probleem als mensen last hebben van zo'n ritmestoornis? Wat gebeurt er dan?
Speaker 3Bij boezemfibrilleren ontstaat er een heel snelle hartslag... in de voorkamers van het hart, dus de boezems. En op het moment dat die gaan fibrilleren... ontstaat er eigenlijk een soort van chaotische activatie... waardoor die boezems eigenlijk een soort van gaan fladderen... en niet meer effectief contraheren. En ontzettend snel gaan. En op het niveau van de kamer gaat het hart gelukkig wel iets rustiger. Dat komt omdat er een belangrijke ritmefilter... tussen die twee compartimenten zit... Dus je krijgt nog steeds een veel te snelle hartslag... maar niet zodanig snel dat je in een reanimatiesetting terechtkomt. Want dat kennen we bijvoorbeeld
Speaker 3van kamervibrileren. Ja, dat is weer een andere ritmestoornis. Precies. Maar bij deze ritmestoornis kunnen patiënten wel degelijk echt onwel raken. En het andere vervelende is dat als dat niet vanuit zichzelf stopt... en sommige patiënten gebruiken medicijnen om het te stoppen... maar als het niet vanzelf stopt... dan moeten die patiënten naar het ziekenhuis komen... om vervolgens onder narcose gebracht te worden... en dan zo'n elektrische schok te krijgen waar we het net al over hadden. En dat is natuurlijk heel veel werk en ook een hele belasting voor die patiënt... die soms wel meermaals per maand naar het ziekenhuis moet komen hiervoor.
Speaker 3Dus daarom zou het waanzinnig zijn als uiteindelijk in de toekomst... dit op een manier kunnen oplossen waarbij de patiënt gewoon thuis kan blijven... en niet eens doorheeft dat hij de ritmestoornis heeft gehad.
Speaker 1Ja, maar het boezemfibrilleren is de meest voorkomende ritmestoornis. Je zei net ook nog, je hebt ook kamerfibrilleren, er zijn er verschillende. Is dit nou ook dodelijk? Hoe schadelijk is zo'n stoornis? Hoe vervelend is zo'n stoorlist, kan ik dan misschien beter zeggen?
Speaker 3Het is absoluut heel erg vervelend, inderdaad. En het is over het algemeen niet direct dodelijk. Omdat je verliest over het algemeen niet het bewustzijn. Maar dat wil niet zeggen dat het toch enorm bij kan dragen aan morbiditeit en ook wel mortaliteit. Met name op het moment dat er ook andere problemen in het hart spelen. Zoals bijvoorbeeld hartfalen. En die problemen komen natuurlijk juist ook vaak samen voor. Omdat een patiënt met hartfalen is ook meer gevoelig... voor het ontwikkelen van boezofibuleren. En in die setting kan het
Speaker 3wel degelijk een hele belangrijke... uiteindelijke bijdrage zijn aan de ziektelast. Dus daarom zijn we enorm gemotiveerd... om die problemen zo goed mogelijk onder controle te krijgen. En je voorkomt dat mensen naar het ziekenhuis toe hoeven dus. Absoluut, ja. En dat is natuurlijk extreem belangrijk. Ook omdat dit, zoals je net al zei, de meest voorkomende ribbenstoornis is. Maar het zonneskering en ribbenstoornis genoemd toeneemt in aantal. Dus op een gegeven moment kun je je ook wel voorstellen dat het bijna niet meer te doen is om al die patiënten in het ziekenhuis te behandelen. Waardoor het dus ook echt heel erg welkom zou zijn als we patiënten meer in
Speaker 3de thuissituatie kunnen gaan behandelen. Is
Speaker 1het bekend waarom dat toeneemt, dat aantal?
Speaker 3Ja, het is onder andere een ziekte die heel erg gecorreleerd is aan de leeftijd. Dus patiënten boven de 60, boven de 70, daar komt het echt veel voor. En mensen worden natuurlijk steeds ouder. Dus dat maakt ook dat dit probleem toeneemt.
Speaker 1Nou Daniel, jullie werken dus aan een oplossing waardoor het hart dat zelf kan vervolgen. voorkomen of kan resetten. En dat hoeft dus niet met zo'n keiharde stroomschok. Maar hoe werkt het wel? Want jullie gebruiken ook een techniek... die dan recent zelfs nog een Nobelprijs gewonnen heeft. Optogenetica heet dat. Kun je eens uitleggen, hoe gaat dit in z'n werk?
Speaker 2Ik zal eerst even het ultieme doel formuleren. En dat is dat het hart zelf in staat wordt gesteld... om zowel de ritmestoors te herkennen als helemaal zelf te stoppen. Dus echt biologische defibrillatie. Zonder een kastje, gewoon helemaal... Dat is echt een vorm van nieuwe biologie. Dus we geven het hart een nieuwe eigenschap middels genetische modificatie. Maar om te begrijpen hoe we dat vrij ambitieuze doel voor elkaar krijgen... moeten we überhaupt eerst begrijpen hoeveel stroom het hart... wanneer, hoelang moet produceren. En om dat te kunnen onderzoeken, dus het referentiekader kunnen creëren... gebruiken wij inderdaad optogenetics. Dat is
Speaker 2een methode, dan maak je gebruik van lichtgevoelige eiwitten... die plaats je in het hart dat van nature niet lichtgevoelig is... Het wordt daarmee lichtgevoelig. En dan kun je met licht heel precies bepalen... hoeveel stroom, waar, hoe lang wordt geproduceerd. Omdat die eiwitten, dat zijn namelijk zogeheten ionkanalen... cellen zitten. En met licht kun je zo'n kanaaltje openen. En dan heb je een natuurlijke stroom van ionen door dat membraan heen. Ja, en dat genereert een elektrische stroom. Dat is de stroom.
Speaker 1Ja, maar even voor mij, want je zegt lichtgevoelige
Speaker 2eiwitten. Hoe kom je daaraan? Ja, dat is ook heel erg interessant. Want kijk, wij hebben in ons eigen lichaam al lichtgevoelige eiwitten. Die zitten in ons oog. Die kunnen maar niet dusdanig sterk dat je het vermogen van het hart om stroom te produceren zo goed kunt controleren dat je die vorm van biologische defibrillatie kunt onderzoeken. En daartoe maken wij... uit micro-organismen, in dit specifieke geval algen. Dus algen gebruiken die eiwitten om richting het licht te reizen...
Speaker 2voor fotosynthesis, dat is een bepaalde vorm van energieproductie. Dat ze weten waar het licht is en daar naartoe kunnen navigeren. Ja, inderdaad. En wij hebben dus die jonkkanalen uit die algen gehaald... Wij hebben gebruik gemaakt van die techniek... om die eiwitten nu in het hart aan te brengen... waardoor het hart dus lichtgevoelig wordt. Is dat niet ook een beetje gevaarlijk?
Speaker 1Hij heeft niet voor niks
Speaker 2niet die eigenschap gekregen. Dat is een interessante, bijna filosofische... En dan kom je een beetje uit op het punt... waarom gaan we dood en waarom gaan organen kapot? Waarschijnlijk heeft een orgaan een bepaalde intrinsiek vermogen... om een bepaalde ouderdomsgrens. Wij willen alleen maar ouder worden en gezond blijven. En op den duur... is dan niet meer voldoende omdat de basis van het orgaan niet verandert. Inmiddels zo'n vorm van nieuwe biologie zou je dus mogelijk voorbij de natuurlijke grens
Speaker 2van orgaan kunnen gaan door deze nieuwe eigenschappen te geven.
Speaker 1Oké, daar kunnen we nog een hele uitzending aan wijden
Speaker 2volgens mij.
Speaker 1Ik ben vooral benieuwd, als je die eiwitten dan toevoegt aan zo'n hart, wat gaat die dan doen? Wat kan die dan? Nou, het
Speaker 2hart wordt dan dus lichter. gaan die eiwitten open en wordt er stroom geproduceerd. En dat is iets dat daarvoor helemaal niet mogelijk was. Dus wij konden niet onderzoeken hoeveel stroom het hart zelf moet produceren... zonder deze truc. En die truc is ook niet alleen binnen onderzoek... Zoals je eerder al aangaf, heeft het vrij recent... ook een Nobelprijs gekregen, fysiologie of geneeskunde... omdat het echt wordt gezien als een
Speaker 2revolutionaire techniek. Niet alleen voor het hart zelf, toch? Het wordt ook in andere delen van het lichaam gebruikt. Het heeft echt heel inzichtelijk gemaakt welk compartiment in het brein verantwoordelijk is voor welke functie. Omdat je met licht heel specifiek bepaalde gebieden kunt belichten. En daardoor ook echt die functie kunt controleren. We kunnen gebruikmaken van heel veel verschillende mogelijkheden in zo'n laboratorium om onderzoek te doen. Maar dit geeft ons echt een heel nieuw speelveld
Speaker 1Geert, hoe belangrijk vind jij die optogenetica?
Speaker 3Ja, ik ben net zo goed uiteraard enorm enthousiast. Precies om die reden die Daniel schetste. Dus kijk, ik denk dat enerzijds kan je natuurlijk... met... licht, nu de elektrische activiteit veranderen. En het andere mooie hiervan is dat je dus... enorme controle in de tijden hebt, ook wanneer je dat doet. En dat is wel een niveau van regulatie... dat in klassieke gentherapie natuurlijk ingewikkeld is. Normaal gesproken geef je gentherapie... en dan moet het doen wat het doet, levenslang bijna. Ja.
Speaker 3En nu met Optogenetics ontstaat de mogelijkheid... om daar een niveau van tijdscontrole aan toe te voegen... wat echt ongekend
Speaker 1is. Een soort schakelaar eigenlijk. Je zou je
Speaker 3ook voor kunnen stellen dat je echt een soort van... closed-loop-systemen gaat toepassen... waarbij je dus aan de ene kant sensed wat er moet gebeuren... En daar je in dit geval licht output op afstemt. En dan is denk ik, en daarom ben ik ook zo enthousiast... dan is denk ik dat de resetten van het hart wellicht pas het begin is. Want er zijn heel veel andere intracellulaire processen... die op deze manier aan te sturen zijn. En dan dus met een mate van controle die echt ongekend is
Speaker 1Jij werkt ook met gentherapie, daar komen we zo ook nog op. Dus je kan er nog veel meer mee wat dat betreft. Maar Daniel, nog even naar die defibrillator. Die komt dan straks in een patiënt terecht. Daar zijn jullie nog lang niet, daar komen we ook nog op. Maar wat gebeurt er dan in het lichaam? Wat doe je om dat hart zo te laten reageren? Moet je dan alleen iets inspuiten? Hoe krijg je dat in de patiënt?
Speaker 2Er zijn eigenlijk twee componenten daartoe nodig. Ten eerste moet je dat eiwit in het hart krijgen. Dat doen we middels gentherapie. En zoals Geert net al aangaf... heb je dus ook een manier nodig om de ritmestoorns te herkennen... en vervolgens een ledlampje op of in de buurt van het hart aan te zetten. Oké, je krijgt gewoon een lampje in je borstkas als het ware. Ja, maar dat is echt een minuscuul lampje, dat is een ledlampje. En waarschijnlijk is er niet één, maar dat is een hele dunne array... die op het hart wordt aangebracht. En momenteel worden er al allerlei zaken in en rond op het hart aangebracht. Ja, en nu ook kastjes en zo. Daarmee
Speaker 2zijn we bekend, maar dit is dan dus een soort van... Letarray zijn. Die wordt aangebracht op de plek waar het nodig is. En wij voorzien dat die array van tevoren al wordt gecoated... met die virale partikels die je nodig hebt voor de gentherapie. Dan volg ik even niet. Virale partikels? Ja, uiteindelijk moet dat eiwit tot expressie komen. En dat is een vorm van gentherapie. En dat transgen, dus je moet eerst de genetische informatie... in die cel aanbrengen om vervolgens dat eiwit tot expressie te brengen. Ja. Dat is allemaal vrij moleculair, maar om dat transgen in die cel te krijgen...
Speaker 2heb je een vector nodig. En virale deeltjes, die zijn gemaakt om cellen te penetreren... en hun DNA af te geven. Dat is bijna hun basis van bestaan. En die mechanismen, die processen, die misbruiken wij eigenlijk... niet zozeer voor een kwaaddoel, ziekte, maar juist voor therapie. Dus die virale patiek wordt helemaal omgebouwd... zodat ze geen kwaad meer doen, maar juist een gunstig gen kunnen aanbrengen... op de plek waar wij dat willen. Goede virus eigenlijk. Ja, juist
Speaker 3Ja, als ik het mag aanvullen. Een belangrijke eigenschap van een virus is dat hij repliceert. Normaal gesproken komt hij een targetcel binnen. En vermenigvuldigt. En dan krijg je dus heel veel virusdeeltjes... en dan kan je ook weer andere mensen besmetten... of andere delen van je lichaam. Nou, dat element is er in principe bij bijna alle gentherapie... uitzonderlijk aangelaten, maar zeker de gentherapie zoals hier toegepast... is dat principe er helemaal uitgehaald. Dus je hebt een replicatiedeficiënt virus. Dus het virus kan zich niet meer repliceren. Het enige wat overblijft is een hele effectieve carrier... van genetische informatie direct
Speaker 3je targetcel in. En that's it
Speaker 1Oké, dit is eigenlijk gewoon hoe gentherapie werkt. Absoluut. En nou heb jij ook een mooie toepassing... waarbij je dus die gentherapie gebruikt. Dat is een biologische pacemaker waar je aan werkt. Hoe verschilt dat van wat Daniel doet? Kan je dat uitleggen?
Speaker 3Er zijn twee verschillende concepten die tot op zekere hoogte complementair zijn. De huidige geïmplanteerde devices zijn vaak devices... die zowel pacemakerfunctie als defibrillatiefunctie kunnen geven. Dat is dan
Speaker 1een klein kastje in je bij je hart met een batterij erin
Speaker 3Precies, met een batterij erin en een draad ernaartoe. En dan met name voor die levensbedreigende ritmestoornissen... waarbij je eigenlijk in de reanimatiesetting terechtkomt... geeft dan die pacemaker, die ook bijvoorbeeld ICD-functie heeft, een schok... om op die manier het hart te resetten en die reanimatiesetting te voorkomen. Maar goed, terug naar ons werk aan biologische pacemakers. Dat komt eigenlijk voor uit de belangrijke tekortkomingen die er nog zijn... met huidige elektronische pacemakers. En dat zit er met name in... dat die hardware die ingebracht moet worden, dus een kastje
Speaker 3onder de huid en draden naar het hart, die zijn ook geassocieerd met problemen. Zoals soms levensbedreigende problemen, waarbij dus echt een infectie op die draden terecht kan komen. Je ziet enerzijds dat sommige mensen daar meer gevoelig voor zijn. Als je dat één keer gehad hebt, dan heb je echt een aanzienlijk verhoogd risico om dat nog een keer te krijgen. En daarnaast is het ook zo, als je dat al heel vroeg in je leven nodig hebt... zoals bij kinderen of soms bij pasgeborenen... dan heb je dus een heel leven te gaan met dit soort hardware. En die hardware gaat natuurlijk gewoon stuk. Net als dat je
Speaker 3je fiets af en toe naar de fietsenmaker moet... gaat ook deze draad af en toe stuk. Je kunt je voorstellen dat op het moment dat je levenslang met die hardware zit, dat dat alleen maar meer hardware wordt. Want sommige van die hardware krijgen we er niet meer goed uit. Of we kunnen het wel uithalen, maar dat heeft ook weer een heel groot risico. Dus er is absoluut echt al een langdurig bestaande wens om dit soort problemen met minder hardware op te lossen. En dat is precies het concept waar wij met die biologische pacemaker aan werken. Een gentherapieoplossing om pacemakerfunctie in het hart te introduceren. En de
Speaker 3manier waarop we dat doen is wederom gebruik te maken... van de elektrische activiteit die al in het hart zit. Heb je dan ook weer dat lichtje nodig? Nee, dus ik wou zeggen, enerzijds net als Daniel... gebruik dus de biologische elektrische activiteit. Maar wij proberen dat hier zonder een lichtje te doen. En ik denk Daniel in die eind uiteindelijk liever eventueel ook. Oké. Hoe simpeler je het kunt maken, uiteindelijk hoe beter. En een ander belangrijk soort van nuance is dat... bijvoorbeeld die ionkanalen die Daniel gebruikt, die afkomstig
Speaker 3zijn van algen... daar zitten natuurlijk mogelijk ook wel immunologische bezwaren aan. Die denken we wel te kunnen adresseren. Maar het liefst gebruiken we natuurlijk genen van de mens. En bij zo'n biologische pacemaker is dat mogelijk. We gebruiken onder andere... pacemaker-jongkanaal, en gebruiken we nog andere genen... om die pacemaker-functie verder te potentiëren. En dan lukt het dus om een hele betrouwbare pacemaker-functie te introduceren.
Speaker 1En hoe ziet dat eruit? Want normaal heb je dus een kastje. Wat krijg je dan nu in je lichaam?
Speaker 3Ja, enkel en alleen een injectie op de juiste plek in het hart. En dat gebied, wat een heel klein gebied is... en minder dan een kubieke centimeter... geeft een hele effectieve pacemakerfunctie.
Speaker 1Maar jullie hebben laatst een studie gepubliceerd... waarin jullie eigenlijk zeggen... een route waar andere onderzoekers al jarenlang op inzetten... die werkt eigenlijk niet. En een andere route waar jullie naar kijken, die werkt wel. Dus jullie zijn nu misschien een beetje de race aan het winnen. Maar wat ging daar dan mis in de simpele taal?
Speaker 3Ja, dat is wel bijzonder. Want eigenlijk was het werk aan een transcriptiefactor... waarbij het idee was... het is een transcriptiefactor die heel erg belangrijk is... in de ontwikkeling van de sinusknoop... de natuurlijke pacemaker van het hart. Maar wat we uiteindelijk vonden, is dat... Op het moment dat je dat toedient aan het hart... en je haalt de andere potentiële bronnen van bias in de studie eruit... dus dat is waar andere onderzoekers mis zijn gegaan. Die gebruikte een vector die bijvoorbeeld veel lokale ontsteking gaf... en een toedieningsmethode
Speaker 3die ook lokale toxiciteit gaf. En dat kan een soort van pseudo pacemaker effect genereren... wat niet een echte pacemaker is. En wij hebben dus laten zien dat op het moment dat je die dingen eruit haalt... dus je had de toxiciteit eruit, je had de inflammatie eruit... Hij bleef er gewoon helemaal niks van die pacemaker over. En dat was echt wel spectaculair. Omdat die approach is gepubliceerd in bladen als... Nature Biotech, Science Translational Medicine, Nature Biomedical Engineering.
Speaker 1Ik kan me voorstellen dat je daar trots op bent. Maar ik kan me ook voorstellen dat wat jullie nu onderzoeken... ook zomaar ineens weer niet blijkt te werken. Hoe zeker ben je van je zaak dat dit zometeen wel de oplossing is?
Speaker 3Nou, ik denk dat het komt omdat... ten eerste, er zit een enorme volharding in het onderzoek. Ze werken hier echt letterlijk al twintig jaar aan. Dus ik weet inmiddels heel erg
Speaker 1goed... Dat deden
Speaker 3die andere onderzoekers ook, denk ik.
Speaker 1Tuurlijk,
Speaker 3maar ik was nog niet klaar. Dus ik weet inmiddels heel erg goed wanneer iets wel en niet werkt. En belangrijke uitgangspunten daarin zijn... dat je dus de juiste tools gebruikt. Wij werken met de AAV-gentherapie. Dat is gewoon een hele solide vector. Als je die met een lage dosis toedient... dat geeft gewoon een hele betrouwbare expressie. En geen toxiciteit, geen problemen. Het is ook een vector die veelvuldig gebruikt wordt in clinical trials. Dus dat is een belangrijk vertrekpunt. Een ander belangrijk aspect is ook dat je kijkt naar
Speaker 3de stabiliteit van functie. Het is niet zo moeilijk om... een pacemaker-effect na te bootsen... wat daar bijvoorbeeld voor één of twee weken zit. Maar iets wat echt gewoon voor wekenlang stabiel aanwezig blijft... en dat is wat we nu kunnen, dat kan je echt niet faken. Dus daarom ben ik echt van overtuigd dat we nu well on track zijn... om dit uiteindelijk richting de kliniek te brengen. En als laatste toevoeging is het ook iets wat dus niet alleen maar werkt... In muizen, waar deze therapie overigens levensreddend is. Ja, met dierproeven is het nu dus al bewezen. Ja, het
Speaker 3is echt wel spectaculair, maar dus ook niet alleen maar in muizen, maar ook in grote proeftekens als varkens.
Speaker 1Zometeen hoor je wat er nodig is om deze gentherapie ook echt te laten slagen. Tot zo.
Speaker 2Je
Speaker 1luistert naar BNR Beter over een hart dat zichzelf kan resetten. Daniel Pijnappels van het LUMC vertelde hoe een lichtflits een ritmestoornis kan stoppen. En Geert Boink van het Amsterdam UMC werkt aan een biologische pacemaker zonder kastje met gentherapie. Geert, gentherapie kennen we vooral van zeldzame erfelijke ziekten. Een hartritmestoornis heeft niet te maken met een gen dat kapot is. Waarom kies je dan toch voor gentherapie? Waarom is dat de juiste methode?
Speaker 3Ja, het is denk ik tweeledig. Enerzijds willen we deze technologie inzetten... omdat we nu voor het eerst echt de cel in het hart zelf kunnen gebruiken... om therapie te realiseren. Dus het is een nieuwe manier van therapie... waardoor we, denken wij, echt veel potentere therapie kunnen ontwikkelen. Juist ook daar waar huidige therapieën tekortkomen. Want de huidige therapieën zijn beperkt door enerzijds medicijnen. En die kunnen... maar een bepaald niveau van effectiviteit bereiken. Onder andere omdat je per definitie
Speaker 3het hele lichaam behandelt. Er zitten altijd daar... Wat
Speaker 1is nu met gentherapie? Wordt dat gedaan, bedoel je
Speaker 3Nee, ik bedoel te zeggen dat op het moment dat het proces... wat je wil veranderen in het lichaam, als je daar... heel erg geholpen wordt... als je dat heel specifiek alleen maar in hartspiercellen kan doen... dan kan dat bijna niet met klassieke medicijnen. Die eigenlijk in principe gewoon in het hele lichaam terechtkomen. Die zijn niet gericht genoeg. Nee. Dus het is denk ik het... zeg maar... Technisch wat je kunt veranderen met gentherapie... is heel moeilijk bereikbaar met andere behandelmodaliteiten. Waardoor wij denken dat het heel belangrijk is
Speaker 3om dit naar de kliniek te brengen. Zodat we een nieuwe manier van therapie beschikbaar gaan maken. Dat is de eerste afweging. De andere is, want je vertelt ook die klassieke monogenetische aandoeningen... die over het algemeen met gentherapie behandeld worden. Want dan is er één gendefect. Dus dan ligt het heel erg voor de hand om dat te corrigeren met gentherapie. Maar een belangrijke tekortkoming daarin... is dat het vaak toch gaat om hele kleine niche-indicatiegebieden. Wat niet wil zeggen dat je het niet moet doen... maar dat staat toch soms ook op problemen. Dat als iets te zeldzaam is... en
Speaker 3daarmee dus onvoldoende volume genereert... om tot een commercieel vatbaar product te komen... dan kan het zijn dat alle bedrijven die actief zijn in die area... dat die gewoon afhaken of toch voor andere indicaties kiezen. En daarom is een ander belangrijk doel om gentherapie beschikbaar te maken... die breder toepasbaar is. Dus niet alleen maar voor één monogenetisch defect... maar eigenlijk aan een heel panel aan ziekten. En de optogenetics van Daniel
Speaker 1staat daar
Speaker 3voor de voorbeeld van. Omdat dat ingrijpt op die cellulaire processen... ongeacht wat er aan de basis het probleem was van de riepstoornis.
Speaker 1En vandaar ook die Nobelprijzen natuurlijk. Daniel, ik kan me ook voorstellen... er zijn best wel wat mensen die ook wel een beetje zorgen hebben bij gentherapie. Want je verandert eigenlijk iets aan het hart. Je verandert iets aan de genetische... Ja, dus genetische modificatie is het. Hoor jij daar ook wel dat mensen dat toch spannend vinden? En zijn er ook risico's?
Speaker 2Ja, uiteindelijk komt dat denk ik neer op een risicobata-analyse. Dus iedere ingreep heeft natuurlijk een bepaald risico... maar ook een bepaald beoogde baat. Dus hoeveel voordeel kun je erbij hebben... en hoe verhoudt zich dat tot de mogelijke nadelen? Maar wat zijn de risico's? Gentherapie gaat om een vorm van genetische modificatie. Sommige mensen willen een pilletje nemen... die willen naar het ziekenhuis voor een bepaalde chirurgische ingreep... maar die vinden wel dat... dat je voor de rest van de genetische code af moet blijven. Dus die hebben meer principiële bezwaren tegen gentherapie. Maar daarentegen, als het een oplossing biedt...
Speaker 2die niet geboden kan worden door een pilletje of een zorgse ingreep... en het gaat bij spreken om je leven, dan is het natuurlijk een heel ander verhaal. Maar het risico is dat je een ongecontroleerde vorm van genetische mortificatie... zou kunnen realiseren. Maar dat is hetzelfde als met... je kunt ook teveel pilletjes nemen. Dus uiteindelijk moeten we goed uitvogelen... hoeveel gentherapie dan waar precies nodig is. Er zijn allerlei manieren om dat heel goed te reguleren
Speaker 1Een ander risico wat ik bij het alge-eiwit nog bedacht... dat is natuurlijk ook lichaamsvreemd. Zit daar niet een soort afweerreactie op vanuit je lichaam?
Speaker 2Dus wat we nu doen met de proeven... is dat het immuunsysteem eigenlijk een tikje geeft. Dus dat het niet zwaar reageert op dat lichaamsvreemde eiwit. Dan moet je ook wel weten dat dit specifieke lichaamsvreemde eiwit... dat zit zo in het membraan dat het maar een aantal open plekken heeft... waar het herkend kan worden. Dus de kans is vrij klein... Maar wat wij uiteindelijk voorzien... Kijk, ieder eiwit of vrijwel ieder eiwit is ook te humaniseren. Dus middels protein engineering kun je die plekjes eruit halen... die het immuunsysteem kunnen aanzetten.
Speaker 2En dan kun je het eiwit humaniseren. Dus nu niet alleen genetische modificatie, maar ook nog eiwitmodificatie.
Speaker 1Ja, ik ga je
Speaker 2ook dat nog eens modificeren. Maar ons uiteindelijke doel, en dat gaf Geert net al een beetje aan, kijk, met optogenetics kunnen we heel ver komen, maar vooral om te begrijpen wat is er nu nodig om het hart zelf in staat te stellen om zo'n ritmestoornis te stoppen. Ons ultieme doel is om een eiwit te maken dat reageert op de ritmestoornis zelf. Ja. En dat dan opengaat om die stroom te genereren. Dan heeft het geen
Speaker 1lichtje meer nodig in principe. Ik kan me ook voorstellen, als je uiteindelijk doodgaat... dan stopt je hart ermee. Gaat dat eiwit dan niet schokken of lichtflitsen blijven geven? Hoe ga je dat voorkomen? Op een gegeven moment wil je er ook gewoon mee stoppen, toch?
Speaker 2Dat
Speaker 1is een
Speaker 2interessant punt. Dus patiënten die nu zo'n implanteerbaar systeem hebben... om zo'n schok af te geven, om hun leven te redden, zo'n ICD... Die kan worden uitgezet als iemand besloten heeft dat het einde nabij is. Dus er wordt een ICD uitgezet. En als een persoon uiteindelijk... ook dat kan moleculair worden uitgezet. Dan moet je eigenlijk een tweede vorm van gentherapie eroverheen laten gaan... om dat transgent dan weer uit te schakelen.
Speaker 2Het klinkt heel omslachtig, maar op zich... Nou, in die zin, ik denk dat de handeling qua tijdsduur... evenveel tijd inneemt als het uitzetten van een ICD.
Speaker 3Je kan gewoon het lampje uitzetten. Het is niet zo ingewikkeld. Dat gen zelf doet helemaal niks als je geen lampje geeft.
Speaker 2Ik had het ook over de volledig biologische vorm van defibrillatie. Dan moet je dat transgen wel silencen
Speaker 1Goed om te weten als het einde nabij is. Als je nou even kijkt naar de komende langere termijn. Welke stappen moet je nu nog zetten om dit ook klinisch te kunnen gaan testen? Om echt een patiënt...
Speaker 2een ander heel belangrijk component, dat is de technische component. We moeten die ritmestoornis ook kunnen detecteren en dat LED-reegje moet heel weggelegd voor de Technische Universiteit Dallas. Daar heb ik ook zelf een aanstelling. Daar zijn we dus ook bezig om nu een smartwatch te maken. Een smartwatch is al in staat om een ritmestoornis te detecteren. Uiteindelijk zodat de stroombron moet worden die je tegen je borst plaatst om vervolgens dat ledlampje aan te zetten
Speaker 1Dus doe je een soort van zo tegen je hart aan en dan...
Speaker 2Geeft hij je een soort schok? Nou, geen schok. Voel je daar wat van? Hij geeft dus radiogolven af, dat is een vorm van energie... die worden opgevangen door een ontvanger net onder je huid... met een draadje naar dat ledlampje... dat vervolgens de lichtflits moet afgeven. Oké, maar dat kan uiteindelijk ook nog een schokje worden, toch? Of een... Dat is dan een vorm van energie die nodig is... om die lichtgevoelige jongkanalen aan te zetten.
Speaker 1En
Speaker 2daar zou je dus helemaal niets van hoeven voelen En dit is meer conceptueel wat er nodig is om richting de kliniek te gaan. Maar het hele korte antwoord is dat we nog veel meer onderzoek... in het laboratorium moeten doen... voordat we veilig richting de kliniek kunnen gaan. Wat kan je nu al wel? In proefdieren kunnen we heel erg veel. Dus we kunnen al dieren laten rondlopen... die dan schokvrij met zo'n lichtflitsje worden gecardioverteerd. Dus dat het ritme wordt hersteld. En dan blijven ze lopen, ze blijven slapen. Waarschijnlijk merken ze er helemaal niets van
Speaker 2Dat was voor ons wel een hele belangrijke stap. Geert, dit soort onderzoek
Speaker 1is ook best wel duur. Wat kost het dan uiteindelijk, in het geval van jou... ook met die biologische pacemaker, om dit bij de patiënt te krijgen? Ja
Speaker 3dat is de vraag natuurlijk hoe je die kosten definieert. Het is waanzinnig duur om een therapie te ontwikkelen... en helemaal tot de markt te brengen. Dat vertaalt zich ook in een dure prijs van zo'n geneesmiddel. Dat zal niet anders zijn voor deze gentherapieën. Maar het is ook zo dat dat eigenlijk maar voor een beperkte tijd zo is. Want over het algemeen worden dit soort therapieën geoctrodeerd. En daar zit dan bescherming op. En dat is in het totaal maximaal twintig jaar vanaf het filen van het patent.
Speaker 3Maar vaker is het nog wel tien jaar daarna, soms nog wel meer... na het filen van het patent voordat die therapie ook werkelijk op de markt komt... en dus commercieel verkocht wordt. En dan heeft zo'n bedrijf wat dat ontwikkeld heeft... nog maar beperkte tijd om daarmee die ontwikkelkosten terug te winnen. En dat is gewoon het huidige model. Maar ik denk dat in die hele financieringsdiscussie... je moet er niet uit het oog verliezen dat daarna komt er een periode... waar het gewoon sportgoedkoop gaat worden. Want dan
Speaker 3wordt het gewoon verkocht voor de kostprijs. Kijk maar naar alle generieke geneesmiddelen... die op dit moment op die manier verkocht worden. En dat is natuurlijk ook de lange termijn visie waar we naartoe werken. En daar gaan dit soort therapieën dus enorm kosteneffectief zijn in de toekomst. En ook al direct bij implementatie. Want anders worden ze gewoon simpelweg niet toegelaten. Heel veel van die pricing discussies nu gaan over value-based pricing. Dus enerzijds heb je de ontwikkelkosten. Maar anderzijds heb je natuurlijk ook de waarde die je creëert... bij de implementatie van deze nieuwe technologie in een gezondheidszorgsysteem. Dus...
Speaker 3Je moet aantonen hoeveel bijvoorbeeld ziekenhuisopnames je kunt voorkomen. Hoeveel levensjaren je kunt verlengen. En dat bij elkaar opgeteld maakt dat die therapie een bepaalde waarde heeft. En dat wordt dan gespiegeld aan de ontwikkelkosten. En dan ergens in het midden wordt dan een prijs gevonden.
Speaker 1Je bent natuurlijk cardioloog, onderzoeker ook... maar je hebt ook een eigen bedrijf hiervoor opgericht, Pays & Cure... juist specifiek om dit soort onderzoeken naar de markt te kunnen brengen, toch?
Speaker 3Ja, dat klopt. Kijk, de klassieke funding-instrumenten... dus de beurzen waar je aanvraag in kunt dienen... die volstaan eigenlijk voornamelijk in die academische onderzoeksfase... maar op het moment dat je echt in een productontwikkeld traject terechtkomt... waarbij eigenlijk dus de wetenschappelijke vragen in hele belangrijke mate... Maar er zullen natuurlijk toch nog steeds allerlei stappen gezet moeten worden... om te kunnen voldoen aan de hele strenge entry criteria... die er gelden voor het starten van een klinische studie. En dus
Speaker 3precies voor dat stuk onderzoek is het eigenlijk bijna altijd wel nodig... om vanuit de commerciële sector, dus venture capital, geld op te halen... via een spin-off bedrijf. Er zijn natuurlijk ook andere routes, maar dat is toch wel de meest gangbare route. Zeker op een moment... Dat je mikt op een product wat commerciële potentie heeft. En dat deze producten, daar geldt dat voor. Omdat deze aandoeningen betrekkelijk veel voorkomen
Speaker 1Daniel, is dit dan voor jou ook een logische volgende stap? Om hier maar mee de commerciële markt op te gaan?
Speaker 2Ja, dat is inderdaad een interessante vraag. Kijk, ik zie mezelf nog steeds als een uitvinder, onderzoeker. En iets minder als een ondernemer. Maar ja, we zijn nog steeds relatief jong. En kijk, uiteindelijk wat Geert aangeeft... Kijk, we doen dit natuurlijk niet puur vanuit wetenschappelijk oogpunt. Uiteindelijk wil je ook impact maken. En niet alleen impact via een mooie publicatie, maar ook impact echt op de maatschappij. Dus het is zeker iets waar we oog voor hebben. En ook zeker wel iets waar we mee bezig zijn. Dus alle stappen die we ondernemen, doen we vooral met een wetenschappelijk oogmerk.
Speaker 2Maar ook zeker vanuit meer business oogpunt. Of er ook echt een business case is. Is die er? Ja, die is er wel degelijk en dat heeft onder andere met de getallen te maken zoals Geert aangaf. Dus de 400.000 en 500.000 personen in Nederland die lijden aan boezemfibrilleren, die moeten nu naar het ziekenhuis onder narcose voor zo'n elektrische schok. En wij voorzien een manier dat ze met hun smartwatch zichzelf overal altijd van die ritmestorings af kunnen helpen. En dat is een case die is, althans wat ons betreft,
Speaker 2vrij duidelijk
Speaker 1Dat klinkt inderdaad heel hoopvol. Nog even terug naar die Nobelprijs. Want er is dus nu Nobelprijs uitgegeven voor deze technieken. Optogenetics, waar jullie dus mee werken. Betekent dat nu ook dat dit in een snel stroomvaart gaat komen? Dat dit harder gaat groeien, meer aandacht krijgt? Want ja, er zit een Nobelprijs aan.
Speaker 2Je ziet wel dat het onderzoek veel meer aandacht krijgt. Ik ben nu ook uitgenodigd door verschillende wetenschappelijke bladen... om een publicatie te schrijven over de impact van optogenetics... in het cardiofosculaire veld. als het hoogtepunt inderdaad dat we nu ook hier zitten. En dat heeft wellicht ook te maken met die prijs. En wat ik ook wil aangeven, waarom de impact van die prijs... ook al vrij snel in het cardiovasculaire veld te meten was... of zichtbaar was, is dat wij hebben de constructen... dus dat is dat transgen
Speaker 2dat je nodig hebt om het hartje gevoelig te maken... Die waren al heel snel behulpzaam in het delen van al die reagentia. Waardoor het niet puur in hun eigen lab een heel mooi onderzoek bleef. Maar ze hebben echt actief bijgedragen aan het verspreiden van die technologie.
Speaker 1Gaan jullie er ooit ook een Nobelprijs mee winnen
Speaker 2Is dat het doel? Nou ja, een doel... Geert, hoe zie jij dat? Het is geen doel op zich. Het zou wel
Speaker 3leuk zijn
Speaker 2Kijk, we gaan natuurlijk niet uit... die ondagelijks vooruit duwen. Kijk, en als dat de consequentie daarvan is, dan staan we wel richting Stockholm
Speaker 1Ik lobby voor jullie. Bedankt voor jullie komst, Daniel Pijnappels, hoogleraar cellulaire elektrofysiologie aan het LUMC en Geert Boink, cardioloog bij het Amsterdam UMC. Dit was BNR Beter. Dank voor het luisteren. Ik ben Stijn Goossens en graag tot volgende week. BNR Beter wordt mede mogelijk gemaakt door Philips. Betere zorg voor meer mensen.
Patiënten met darmkanker die in de weken voor hun operatie werken aan hun conditie, voeding en mentale weerbaarheid, krijgen minder vaak complicaties en liggen korter in het ziekenhuis. Dat bleek dit voorjaar uit een...
Over tien jaar komt de Nederlandse zorg naar verwachting zo’n 300.000 mensen tekort. In Twente is daarom de ambitie gesteld om de productiviteit in de zorg richting 2050 met een factor tien te verhogen, met medische...
Steeds meer mensen met psychische klachten praten met een AI-chatbot zoals ChatGPT over wat ze doormaken. Tegelijk wordt onderzocht of een app aan iemands spraak kan horen dat een psychose terugkomt. Wat betekent AI...
'Zorg is nooit ontworpen, zorg is ontstaan.' Met die stelling legt Eva Deckers uit waarom het Catharina Ziekenhuis in Eindhoven naast artsen en verpleegkundigen ook ontwerpers in dienst heeft. Patiënten gaan van poli...
Parkinson is de snelst groeiende hersenziekte ter wereld en in Nederland leven er volgens neuroloog Bas Bloem zo’n 65.000 mensen mee. Medicijnen vullen het tekort aan dopamine goed aan, maar geen enkele behandeling remt...